DISCLAIMER
या कथेतील सर्व पात्रे आणि घटना वास्तविक असून, लेखकाच्या वैयक्तिक आयुष्यातील काही प्रसंगांचे प्रतिबिंब या लेखात उमटलेले असू शकते. काही प्रसंगांना भावनिक स्पर्श देण्यासाठी काल्पनिक रंग देऊन रेखाटण्यात आले आहे. याव्यतिरिक्त, यातील कोणत्याही घटनेचे किंवा पात्राचे एखाद्या त्रयस्थ व्यक्तीशी अथवा घटनेशी साम्य आढळल्यास, तो निव्वळ योगायोग समजावा.
दिवाळीचे दिवस होते. हिवाळ्याची चाहूल लागल्यामुळे सूर्य लवकरच मावळतीला गेला होता आणि अंधार स्वतःच्या पाऊलखुणा उमटवत अलगद मावळतीच्या सोनेरी किरणांना बाजूला सारत होता. गावात ग्रामपंचायतीने नवीनच स्वयंचलित यंत्रणा लावली होती, त्यामुळे रस्त्यावरच्या खांबांवरील दिवे अंधाराला मात देण्याच्या तत्वावर हलकेसे लुकलुकत होते. घराघरांसमोर आकर्षक आकाशकंदील उजळले होते आणि अंगणात रंगीबेरंगी रांगोळ्या सजू लागल्या होत्या. संपूर्ण हवेत चकल्या, करंज्या आणि लाडू अशा गोडाधोडाच्या फराळाचा खमंग सुवास दरवळत होता.
आईने काही घरगुती सामान आणायला सांगितलं म्हणून मी देवळाजवळच्या दुकानात गेलो. तिथे दिवाळीच्या खरेदीची किरकोळ वर्दळ होती. आईने दिलेली चिठ्ठी मी दुकानदारच्या हातात दिली. दुकानदार आपल्या हिशोबाच्या वहीत मान घालून काहीतरी आकडेमोड करत बसला होता. मी बाजूला उभा राहून माझं सामान काढण्याची वाट पाहत होतो.
तेवढ्यात, एक अगदी लहानशी, जेमतेम सहा-सात वर्षांची मुलगी दुकानाच्या पायऱ्या चढून वर आली. तिचा फ्रॉक जुना आणि एका बाजूने फाटलेला होता. तिच्या चेहऱ्यावर दिवाळीचा कोणताही आनंद नव्हता, तर एक वेगळीच आर्जवी ओढ होती.
खुर्चीत टेकून बसलेल्या दुकानदाराला समोरच्या मोठ्या लाकडी टेबलामुळे ती नीट दिसतही नव्हती. शेवटी, आपल्या चिमुकल्या टाचा उंच करत, टेबलाला हाताचा आधार देत तिने दुकानदाराचं लक्ष वेधून घेतलं. तिच्या छोट्याशा हातामध्ये मातीची एक पणती होती. तिने ती पणती पुढे केली आणि म्हणाली, "काका, येवढं पणतीभर तेल द्या."
दुकानदाराने हिशोबाच्या वहीवरून मान वर केली. तिच्या हातातील पणती आणि एकंदर तिचा गरिबीचा अवतार पाहत तो काहीशा कोरड्या स्वरात म्हणाला, "अगं, दिवाळीचे दिवस आहेत! एवढ्याशा पणतीत केवढं सं तेल देऊ तुला?"
दुकानदाराचे ते रुक्ष शब्द ऐकून ती पोरगी थोडी गांगरली. तिचे डोळे विस्फारले. पण दारिद्र्य लहानग्या जिवालाही अकाली धिटाई शिकवतं. ती लगेच स्वतःला सावरत म्हणाली, "दिवाळी म्हणून न्हाय काका... खायला तेल द्या. आई चपात्या करती हाय. तेल लावलेल्या चपात्या मऊ लागत्यात... म्हणून तेल द्या."
तिचे ते शब्द ऐकून माझं मन गलबलून गेलं. संपूर्ण गावातल्या घराघरांत दिवाळीचा फराळ तयार होत होता, गोडाधोडाचे सुवास दरवळत होते; पण या चिमुकलीच्या घरात फराळ करण्याइतपतसुद्धा काही नव्हतं. तिच्या नशिबात दिवाळीचा फराळ नव्हता, तर फक्त तेल लावून भाजलेली मऊ चपाती हीच तिची दिवाळी होती! देव कोणकोणाची, कधी आणि कशी परीक्षा घेईल, काही सांगता येत नाही!
"अग बय्ये, चांगलं भांडं तरी घेऊन यायचं की! ह्या मातीच्या पणतीत कसं आणि केवढं तेल द्यायचं?" दुकानदार आता थोडा मऊ पडत तिची समजूत घालत म्हणाला.
मुलीने दुसऱ्या हातात घट्ट धरून ठेवलेलं एक पंचवीस पैशांचं काळवंडलेलं नाणं टेबलावर ठेवलं. माझ्या लहानपणी मी कितीतरी वेळा वापरलेलं ते पंचवीस पैशांचं नाणं कित्येक वर्षांनंतर आज मी पुन्हा प्रत्यक्षात पाहत होतो. त्या काळवंडलेल्या नाण्याकडे बघून माझ्या बालपणीच्या आठवणी एकदम डोळ्यांसमोर तरळल्या.
"येवड्या पैशात किती बसतं ते द्या..." ती पोरगी पुन्हा पणती पुढे करत म्हणाली.
"पंचवीस पैसे?" दुकानदार क्षणभर चमकला. "अग, पंचवीस पैशांचं तेल द्यायला तेवढं बारीक माप कुठून आणू मी?"
"पण आमच्याकडे तेवढेच पैशे हायती." फ्रॉकचा तो फाटलेला खिसा बाहेर काढून दाखवत ती निरागसपणे म्हणाली.
त्या बिकट परिस्थितीतही पोरीने स्वतःचा "आमच्याकडे" असा बहुवचनी आणि स्वाभिमानी उल्लेख केला, ते ऐकून मला पु. ल. देशपांडेंच्या 'सखाराम गटणे'ची आठवण झाली. ती परिस्थिति जितकी गंभीर होती, तितकीच तिची ही शुद्ध आणि प्रामाणिक भाषा मनाला चटका लावून गेली.
"काका, मंग किती पैशांचं तेल मिळंल?" आई तेलासाठी अजून थोडे पैसे देईल का, असा विचार करत तिने मोठ्या आशेने दुकानदाराला विचारलं.
पोरीचा एकंदर अवतार पाहून दुकानदाराने आपल्या तेलाच्या मापांकडे लक्ष दिलं.
"कमीतकमी पाच रुपये तरी लागतील... त्याशिवाय माप नाही." तिच्या हातावर ते पंचवीस पैसे आणि पणती पुन्हा सरकवत तो म्हणाला.
तिने आपल्या चिमुकल्या हातांनी ती रिकामी पणती आणि नाणं उचललं आणि ती मागे फिरली. जड पावलांनी ती दुकानाच्या पायऱ्या उतरू लागली. तिची ती लहानशी पाठ आणि खांदे थोडे झुकलेले दिसत होते. मला जाणवलं की, कदाचित त्या पंचवीस पैशांच्या नाण्याच्या वजनापेक्षाही पदरी पडलेल्या नकाराचं ओझं तिच्या बालमनाला पेलवत नव्हतं. आसपासच्या कंदिलांचा प्रकाश तिच्या त्या अंधाऱ्या विश्वाला अधिकच गडद करत होता.
दुकानदार पुन्हा आपल्या हिशोबात गढून गेला. मघापासून हा सगळा संवाद ऐकत तिथेच उभा असलेला मी मात्र जागचा हललो नाही. त्या पोरीच्या "आमच्याकडे" या शब्दांमधला स्वाभिमान आणि "तेल लावलेल्या चपात्या मऊ लागतात" या वाक्यातली साधी, निरागस इच्छा मला आतून अस्वस्थ करून गेली. माझ्या अंतरात्म्याने मला गदगदा हलवलं. मी एक क्षणही वाया न घालवता तडक पुढे झालो आणि दुकानदाराला थांबवलं.
"अहो मालक, काय हे? पाच रुपयांशिवाय माप नाही म्हणता आणि ती पोरगी रिकाम्या हाती जातेय? द्या तिला तेल, तिचे पैसे मी देतो." माझा आवाज नकळत थोडा उंचावला होता आणि त्यात एक प्रकारची आर्तता होती.
दुकानदाराने मान वर करून पाहिलं. कदाचित माझ्या डोळ्यांतला ओलावा आणि चेहऱ्यावरचे भाव पाहून त्यालाही स्वतःच्या कोरड्या वागण्याची जाणीव झाली असावी. तो दुकानाच्या बाहेर पाहत ओरडून म्हणाला, "ए पोरी! थांब गं... इकडे ये."
ती मुलगी वळली. तिच्या चेहऱ्यावर भीती आणि आशा यांचं मिश्रण होतं. ती पुन्हा पायऱ्या चढून टेबलापाशी आली. दुकानदाराने यावेळी माप शोधायचं नाटक केलं नाही. त्याने थेट रांजणातून एक मोठी पळी भरून तेल काढलं आणि तिच्या पणतीत ओतलं. पणती काठोकाठ भरली होती. तेलाचा एक थेंबही बाहेर पडणार नाही अशा बेताने तिने ती सावरली. एवढ्यावर तो थांबला नाही. काउंटरखालून एक छोटी प्लास्टिकची पिशवी काढून त्यात अजून थोडं तेल भरलं. पिशवीचं तोंड घट्ट बांधत तो म्हणाला, "हे पण घे. जाऊन दारात चार पणत्या लाव. सांडू नकोस हं."
मुलगी काहीच न बोलता स्तब्ध झाली. तिच्या डोळ्यांत कृतज्ञतेची एक चमक उमटली.
"घे गं... आणि हे तुझे पंचवीस पैसे पण तुझ्याचकडे ठेव. पुढच्या वेळी येताना डब्बा घेऊन ये, समजलं?"
दुकानदाराचा आवाज आता मघासारखा रुक्ष राहिला नव्हता; त्यात एक कौटुंबिक ओलावा आणि आपलेपणा उतरला होता. मुलीने हलकेच मान डोलावली, तेलाची पणती आणि पिशवी छातीशी घट्ट धरली आणि पायऱ्या उतरून निघून गेली. तिच्या मागे पाहताना दुकानदाराच्या चेहऱ्यावरही एक मंद, समाधानाचं हसू उमटलं होतं.
मी दुकानदाराकडे पाहत हलकेच म्हणालो, "पुलंच्या सखाराम गटणेची आठवण करून दिली पोरीनं, पण तिचं आयुष्य मात्र एखाद्या गंभीर कादंबरीसारखं आहे. नशिबात इतका काळोख असतानाही एका पणतीत तेल मागण्याचं तिचं धाडस खरंच मोठं आहे."
दुकानदार काही बोलला नाही; पण त्याने त्या दिवशी आपल्या डायरीत एक नोंद केली —
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा